Haar dochter kwam in 2024 vrij bij een grote gevangenenruil, maar rust vond Nadezjda Skotsjilenko (63) niet. Vanuit Frankrijk strijdt ze onvermoeibaar door voor de duizenden vergeten politieke gevangenen in Rusland. Deze week komt ze naar Den Haag. Dénis van Vliet interviewde haar: ‘Ik kan niet even iets anders doen en gewoon leven.’

Nadezjda Skotsjilenko. Foto: VKontakte

De openbaar aanklager in Rusland had op den duur genoeg van de moeder van de verdachte. Nadezjda Skotsjilenko stuurde hem zoveel boze brieven dat hij bij de advocaat van haar dochter Sasja klaagde: ‘Kun je zorgen dat die moeder stopt?’ Maar ze stopte niet, en ze stopt nog steeds niet. Ook nadat Sasja vrijkwam, bleef ze zich inzetten voor de politieke gevangenen die achterbleven, en voor de nieuwe die er in Rusland voortdurend bijkomen. ‘Ik kan niet even iets anders doen en gewoon leven,’ zegt ze. ‘Dat is onmogelijk.’

Skotsjilenko praat vanuit Frankrijk via een videoverbinding. Haar telefoon valt af en toe uit, verontschuldigt ze zich; misschien is de accu oud aan het worden.

Vijf weken na het begin van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne in februari 2022 verving haar dochter, de kunstenares Sasja Skotsjilenko, in een supermarkt in Sint-Petersburg prijskaartjes door anti-oorlogsboodschappen. Op een ervan stond dat het Russische leger in Marioepol een kunstschool had gebombardeerd waar zo’n 400 mensen schuilden. Een 76-jarige klant belde de politie. Sasja werd opgepakt en in november 2023, na 19 maanden voorarrest, veroordeeld tot zeven jaar strafkolonie wegens het verspreiden van ‘nepnieuws’ over het Russische leger.

Nadezjda Skotsjilenko was thuis in haar geboortestad Sint-Petersburg toen ze hoorde dat haar destijds 31-jarige dochter was gearresteerd. ‘Voor zoiets – ik weet niet eens hoe ik het moet noemen, een daad of zo – kreeg je toen nog niet zulke straffen. Je kon een boete krijgen, of een administratieve straf. Maar zeven jaar cel? Dat kon niemand zich toen nog voorstellen.’ Kort daarna vertrok ze naar Parijs, naar haar oudste dochter, die er al twintig jaar woont. Van daaruit mobiliseerde ze steun voor Sasja en vroeg ze aandacht voor andere politieke gevangenen in Rusland.

Sasja Skotsjilenko in de verdachtenkooi, drie dagen voor haar veroordeling tot zeven jaar strafkolonie, in november 2023 in Sint-Petersburg. Foto: VKontakte

Een wonder

In augustus 2024 kwam Sasja op vrije voeten, bij de grote gevangenenruil tussen Rusland en het Westen. Daarbij kwamen ook Wall Street Journal-verslaggever Evan Gershkovich en oppositiepolitici als Vladimir Kara-Moerza en Ilja Jasjin vrij. Sasja’s vriendin Sonja Soebbotina noemde het later een wonder: op de lijst stonden politici, activisten, journalisten en westerse burgers, en daartussen Sasja, een doodgewone Russin.

Sasja verhuisde naar Duitsland en woont inmiddels in Berlijn. Ook zij helpt nog bij inzamelingen voor politieke gevangenen. Maar de gevangenschap is ze volgens haar moeder nog niet te boven. ‘Het is zwaar. Ze zegt dat ze er pas nu langzaam mee leert omgaan. Ik heb nog nooit iemand die vrijkwam horen zeggen dat het goed met hem ging. Zeker niet als je geen enkel misdrijf hebt gepleegd, als je hebt geleden voor de waarheid, voor je gedachten.’

Duizenden minder bekende tegenstanders van het regime bleven achter. Haar moeder zet zich nu voor hen in, maar bijhouden lukt nauwelijks nog. ‘Toen Sasja net vastzat, konden we nog iedere gevangene bij naam noemen. Nu komen er elke week zoveel bij dat je onmogelijk over iedereen kunt vertellen of schrijven. Ik kies nu bepaalde zaken uit, de zwaarste gevallen. Wie al vastzit, krijgt er inmiddels een tweede zaak bij.’

Politieke gevangenen in Rusland

Hoeveel politieke gevangenen telt Rusland? Volgens Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov is het antwoord simpel: nul. Eind september wees hij daarom berichten af over Amerikaans-Russisch overleg over sanctieverlichting in ruil voor hun vrijlating.

De in Rusland verboden mensenrechtenorganisatie Memorial telde eind september 1.825 politieke gevangenen. In totaal zitten volgens Memorial 5.740 mensen vast in zaken met duidelijke politieke kenmerken, onder wie Oekraïense krijgsgevangenen en bewoners van bezette gebieden. Dit jaar kwamen er in Rusland tot en met september 1.393 nieuwe verdachten bij, ruim vijf per dag. De gemiddelde straf bedraagt inmiddels 11 jaar.

Sommige schattingen liggen veel hoger, vooral als het gaat om het aantal Oekraïners dat vastzit. Memorial acht dat goed mogelijk: de organisatie noemt haar eigen cijfers een ondergrens. Ze telt alleen zaken die ze kent en kan controleren. Van veel zaken hoort Memorial pas maanden later, of nooit.

Op de vraag of ze trots is op het anti-oorlogsprotest dat haar dochter destijds met haar prijskaartjes voerde, antwoordt ze volmondig ‘ja’. Maar over Sasja, die in veiligheid is, wil ze het niet te lang hebben. Het gaat haar om wie nu nog vastzit. Wie van hen het meest steun nodig heeft, vindt ze lastig om te zeggen. ‘Als mensen me dat vragen, zie ik er meteen één, twee, drie voor me, en dan zijn het er al tien.’ Na aandringen noemt ze toch één naam: ‘onze Aleksej Gorinov’.

Marteling met stroom en kou

Gorinov (65), oud-deelraadslid van het district Krasnoselski in Moskou, kreeg in 2022 als eerste Rus een celstraf op grond van de nieuwe wet tegen ‘nepnieuws’ over het leger: zeven jaar. Tijdens een raadsvergadering had hij zich verzet tegen een tekenwedstrijd voor kinderen, omdat in Oekraïne elke dag kinderen omkwamen. In de kolonie kreeg hij er drie jaar bij, wegens ‘rechtvaardiging van terrorisme’ in gesprekken met medegevangenen.

Aleksej Gorinov in 2022 in de glazen beklaagdenbox van een Moskouse rechtbank. Op het vel papier: ‘Bedankt voor de solidariteit en de steun.’ Foto: FreeOlga / Telegram

Sinds de zomer van 2025 zit Gorinov in een strafkolonie met streng regime in Roebtsovsk, in de Siberische regio Altaj, vlakbij de grens met Kazachstan. Zijn longen zijn zwak: in 2016 werd een deel van een long verwijderd na tuberculose. Afgelopen winter zat hij anderhalve maand in een onverwarmde isoleercel en kreeg hij opnieuw bronchitis. In augustus belandde hij weer in een isoleercel, in september zei hij tijdens een zitting via een videoverbinding dat hij mogelijk is vergiftigd. ‘Maar hij blijft onbuigzaam,’ zegt Skotsjilenko. ‘Hij zegt nog steeds dat de oorlog moet stoppen.’

We weten dat er mensen sterven in de gevangenis

De omstandigheden waaronder Gorinov vastzit, zijn volgens haar geen uitzondering. Westerlingen kunnen zich nauwelijks voorstellen wat er in Russische gevangenissen gebeurt. ‘Daar worden mensen echt gemarteld. Met stroom, met kou.’ In de strafcel wordt het bed overdag tegen de muur geklapt en is er alleen een kruk. Pen en papier krijgen gevangenen er een uur per dag. ‘We weten dat er mensen sterven in de gevangenis.’

Corresponderen met gevangenen

Wat Skotsjilenko voor de gevangenen doet, is vooral schrijven en doorgeven. Ze vertelt hun in brieven over de anti-oorlogsdemonstraties in het buitenland en brengt groeten over van medegevangenen. Een van haar vaste contacten is de journaliste Maria Ponomarenko, aan wie ze voor het eerst schreef tijdens een schrijfavond voor politieke gevangenen. Ponomarenko kreeg in 2023 zes jaar strafkolonie onder dezelfde ‘nepnieuws’-wet als Sasja en Aleksej, voor een bericht over het Russische bombardement op het theater van Marioepol. In de kolonie kwam daar twee keer straf bij, wegens geweld tegen bewakers dat ze zelf ontkent.

Maria Ponomarenko, vaste correspondent van Skotsjilenko, in de verdachtenkooi. Foto FreePonomarenko / Telegram

Daarnaast maakt Skotsjilenko informatie openbaar die in Rusland zelf niet naar buiten kan, en geeft ze die door aan mensenrechtenorganisaties: nieuwe namen, verslechterde omstandigheden. Maar wat de gevangenen het hardst nodig hebben, kan zij noch iemand anders voldoende leveren. ‘In Rusland is het werk met pakketten en informatie goed georganiseerd, er zijn veel mensen die willen helpen. Maar aan geld is een catastrofaal tekort. Er zijn zoveel politieke gevangenen, en advocaten en medische zorg kosten veel geld. En de mensen daar helpen al jaren, ook zij raken uitgeput. Alles wordt duurder.’

Bovendien is pakketten sturen aan strenge regels gebonden. ‘In kolonies met een streng regime mag je maar één keer per jaar een pakket van twintig kilo sturen. Dat is niets, zeker als iemand medicijnen nodig heeft.’

Oekraïners zonder naam

Wat ook niet meewerkt bij het inzamelen van geld is de geringe belangstelling voor politieke gevangenen in Rusland. Zelfs de Russische oppositie in ballingschap, van wie een deel zelf gevangen heeft gezeten, toont nauwelijks belangstelling. ‘Niemand van hen heeft me ooit gebeld. Maar ik hoor ook niet bij de oppositie, en ik ben geen lid van welke organisatie dan ook. Ik ga om met mensen die er net zo in staan als ik. Het is gewoon een kwestie van geweten: we mogen niet accepteren wat er gebeurt.’

De Russische oppositie in ballingschap toont nauwelijks belangstelling

Dat de aandacht in de internationale media vooral naar Oekraïne gaat, vindt ze terecht. ‘Het belangrijkste onderwerp is nu de oorlog, en de Oekraïners die Rusland doodt.’ Dan, na een korte stilte: ‘Maar vergeet niet dat ook veel Oekraïners vastzitten in Russische gevangenissen. Ze worden bij geen enkele ruil meegenomen, en ze worden mishandeld.’

Het gaat om burgers, vaak opgepakt in de bezette gebieden of bij grenscontroles. De Verenigde Naties schatten dat Rusland dik 16.000 Oekraïense burgers vasthoudt, van wie velen geen contact met de buitenwereld mogen hebben. Marteling en mishandeling zijn volgens de VN wijdverbreid. Oekraïne heeft slechts 1.878 van die gevallen kunnen bevestigen. Sommigen zitten al sinds 2022 vast zonder aanklacht, stelt de Oekraïense ombudsman Dmytro Loebinets.

‘Eerst zaten ze gewoon ergens in kelders, niemand wist waar,’ zegt Skotsjilenko. ‘Pas nu ze worden veroordeeld, horen we hun namen.’ Een Oekraïense kennis van haar vecht al jaren voor haar man. Hij kreeg onlangs 28 jaar, voor deelname aan een organisatie die volgens haar niet eens bestaat. Zulke zaken over spionage of hoogverraad dienen achter gesloten deuren, en alle betrokkenen moeten een geheimhoudingsverklaring tekenen. ‘We weten niets van wat daar gebeurt. We zien alleen dat mensen enorme straffen krijgen en naar de gevangenis verdwijnen.’

Skotsjilenko slaakt een zucht als het gesprek komt op de vraag of ze zichzelf ooit nog naar Rusland ziet terugkeren. Ze woont nu vierenhalf jaar in Frankrijk. ‘Al die jaren dacht ik: nog even, er verandert iets, en dan ga ik terug. Maar dit jaar heb ik begrepen dat het echt niet kan.’ Zelfs Russen die al lang in het buitenland woonden, zijn bij terugkeer opgepakt en vervolgd voor hoogverraad. ‘Natuurlijk wil ik terug. Ik wil terug, als…’ Ze maakt de zin niet af.

Destalinisatie

Wat er moet gebeuren voordat dat kan, weet ze wel. Om te beginnen moeten alle politieke gevangenen vrijkomen: Russische en Oekraïense, en ook de krijgsgevangenen. Bij vredesonderhandelingen hoort die eis volgens haar op tafel. ‘Als Rusland Oekraïne niet was binnengevallen, zaten er niet zoveel mensen in de gevangenis.’ Maar haar wens gaat verder. ‘Dat mensen gewoon kunnen leven. Zonder angst.’

Is dat geen utopie in een land waar oorlog al op de basisschool wordt verheerlijkt, zoals de Oscarwinnende documentaire Mr Nobody Against Putin dit jaar liet zien? Skotsjilenko is niet zonder hoop. ‘Ieder kind heeft ook ouders. Ik ken heel veel ouders die hun kinderen thuis vertellen wat echt is, wat de waarheid is. Ik ken ook leraren die er niet aan meedoen.’ Sommige ouders geven hun kinderen thuisonderwijs, zodat ze buiten de propaganda blijven. Zelf groeide ze op onder Brezjnev. ‘Toen wij op school zaten, was er ook propaganda. Toch kon ik zien wat waar was en wat niet.’

Toen wij op school zaten was er ook propaganda, toch kon ik zien wat waar was en wat niet

Alleen: lang niet iedereen kan dat. ‘Helaas trappen veel mensen in propaganda. Maar als de televisie iets anders gaat zeggen, draaien zij ook mee.’ Daarom moet er volgens haar ooit recht worden gesproken over Poetin en zijn hele regime. Alleen zo zien ook die mensen wat er in hun naam is aangericht. Ze wijst op Sovjetdictator Jozef Stalin, die nooit is berecht. ‘Daarom herhaalt het zich. Nu worden er weer standbeelden van hem neergezet en hangen zijn portretten weer aan de muur. Als er een proces was geweest, als mensen hadden gezien hoeveel mensen hij heeft laten doodschieten, hoeveel levens hij heeft verwoest, dan was er misschien iets in hun hoofd veranderd.’

Tot die tijd blijft ze schrijven. ‘Het gaat om mensenlevens.’

Nadezjda Skotsjilenko spreekt woensdag 28 oktober van 19.00 tot 21.00 uur in Den Haag, een dag voor ‘De teruggave van de namen’, waarbij wereldwijd namen van slachtoffers van de Sovjet-terreur worden voorgelezen. Het gesprek is in het Russisch, met Engelse vertaling. Organisatie: Stichting Free Russia NL (FRNL), MOST en de Universiteit Leiden. De locatie wordt na aanmelding bekendgemaakt.