Joeri Dmitriev, de historicus die gevangen zit wegens zijn onderzoek naar stalinistische massagraven in het noorden van Rusland, is in het strafkamp IK-18 in Potma (Mordovië) getroffen door een beroerte. Volgens de verboden mensenrechtenorganisatie Memorial is Joeri Dmitriev (70 jaar) daarom op vrijdag 25 september overgebracht naar een penitentiair ziekenhuis in het nabijgelegen Barasjevo.

Joeri Dmitriev in de gevangenis. Foto: ZPTsj / Telegram

Vermoedelijk gaat het om een herseninfarct, aldus Memorial. Zijn familie, advocaat of medestanders mogen hem echter niet bezoeken en weten dus niet waaraan Dmitriev lijdt. Na het weekeind kreeg een piketadvocaat telefonisch alleen te horen dat zijn ‘toestand stabiel’ is.

Duidelijk is wel dat Dmitriev de afgelopen jaren kampte met een onevenwichtige bloeddruk, hoofdpijnen en duizeligheid. De gevangenisdirectie weigerde steevast hem te laten onderzoeken of behandelen. Integendeel, in de afgelopen maanden werd Dmitriev wegens ‘slecht gedrag’ drie keer meerdere dagen (in totaal twee weken) in een isolatiecel opgesloten, zo maakte Memorial bekend. Het gevangenisziekenhuis is niet geoutilleerd om patiënten met een beroerte adequaat te behandelen. Het beschikt niet over goede diagnoseapparatuur en ook niet over noodzakelijke medicijnen.

Al langer is bekend dat Dmitriev niet in goede gezondheid verkeert. Ongeveer een jaar geleden is door verschillende humanitaire organisaties geprobeerd om hem op een lijst te krijgen van Russische politieke gevangenen die zouden kunnen worden geruild met Russische criminelen of spionnen in westerse detentie, zoals in de zomer van 2024 was gebeurd met onder anderen Memorial-voorman Oleg Orlov en de oppositiepolitici Ilja Jasjin en Vladimir Kara-Moerza.

Vijftien jaar na schijnproces

Dmitriev zit sinds 2022 in Potma een gevangenisstraf uit van maar liefst 15 jaar. Hij werd in 2016 veroordeeld wegens het in bezit hebben van negen (naakt)foto’s van zijn minderjarige pleegdochter zonder enige seksuele of erotische connotatie. Dmitriev ontkende de aantijgingen categorisch. Volgens hem had hij een dagboek bijgehouden en daarvoor foto’s gemaakt op verzoek van de kinderbescherming, die de ontwikkeling van zijn pleegkind met foto’s in de gaten wilde kunnen houden. Justitie beschouwde de beelden niettemin als kinderporno.

Gelet op de wijze waarop de vervolging van Dmitriev ruim een decennium geleden gestalte kreeg, ligt het daarom voor de hand om de aanklacht en het vonnis te zien als een politiek proces tegen de man die in de jaren negentig in Sandarmoch in de noordelijke provincie Karelië massagraven van de stalinistische repressie had weten bloot te leggen. Door nauwkeurig onderzoek en speurwerk ontdekte Dmitriev toen 150 grafkuilen, waarin tijdens de Grote Terreur in de jaren dertig ongeveer 4.500 mensen moeten zijn gedumpt.

Volgens historicus en schrijver Sergej Lebedev, spreker op de achtste Oktoberlezing van RAAM, was het geen toeval dat Dmitriev werd aangepakt na het begin van de Russische oorlog tegen Oekraïne in 2014. In de ‘killing fields’ van Sandarmoch waren ongeveer tweehonderd Oekraïense (toneel)schrijvers en wetenschappers geëxecuteerd. Sandarmoch was zodoende een ‘symbool van het koloniale geweld tegen Oekraïne’ dat moest worden verdonkeremaand door Dmitriev te straffen, aldus Lebedev.

Dmitriev werd in zijn verweer en nu in gevangenschap gesteund door Memorial, talrijke kritische Russische academici en meer dan vierhonderd buitenlandse wetenschappers.

De Nederlandse cineaste Jessica Gorter bracht over deze zaak in 2023 de documentaire The Dmitriev Affair uit, een film die op meerdere festivals met prijzen is gelauwerd. Laura Starink schreef daarover voor RAAM een bewogen recensie. Hieronder vindt u een overzicht van onze artikelen over de zaak-Dmitriev.