Op internet is een database opgedoken met gegevens van ruim driehonderd kinderen uit het door Rusland bezette Loehansk, in Oost-Oekraïne. Toekomstige Russische pleegouders kunnen er online een kind uitzoeken. Volgens Oekraïne bewijst de site opnieuw dat de bezetters op grote schaal kinderen ontvoeren.

Twee van de ruim 300 kinderen uit Loehansk die zijn opgedoken in een Russisch databestand en ter adoptie worden aangeboden. Bron: Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen van de Volksrepubliek Loehansk

Tatjana is elf en kan goed zingen en dansen. Aleksandr is tien en toont altijd respect voor volwassenen. Eleonora is vier en een sociaal en actief meisje. Het zijn enkele profielen van kinderen die ter adoptie worden aangeboden op een website van de Russische bezettingsautoriteiten. Aspirant-pleegouders kunnen filteren op leeftijd, haar- en oogkleur. Stellen die in aanmerking willen komen, moeten zich eerst melden voor een intake bij diezelfde autoriteiten, om te bepalen of zij geschikt zijn. Volgens de site gaat het om ‘weeskinderen en kinderen die zonder ouderlijk toezicht zijn achtergebleven’.

Mykola Koeleba, hoofd van de Oekraïense hulporganisatie Save Ukraine, vestigde vorige week via sociale media de aandacht op de site. ‘Deze kinderen zijn geen oorlogswezen’, schreef hij op X (voorheen Twitter). ‘Ze hadden namen, families en een Oekraïens paspoort. Velen verloren hun ouders door beschietingen. Anderen werden met geweld weggevoerd en met nieuwe documenten opnieuw ingeschreven. Nu worden ze aan Russische gezinnen gekoppeld alsof het huisdieren zijn.’

‘Schaamteloos’

Volgens Koeleba is het verplaatsen van Oekraïense kinderen door Rusland niet nieuw, maar wel de openheid waarmee dat nu gebeurt. ‘Aanvankelijk werden sporen uitgewist, registers gesloten en verwijzingen verwijderd,’ schrijft hij, doelend op een eerdere zaak waarbij een soortgelijke database offline ging na internationale publiciteit. ‘Nu is die schijn opgegeven. Op de officiële website van het ‘ministerie’ van de bezettingsadministratie in Loehansk staat deze informatie schaamteloos publiek.’

Screenshot van de zoekpagina in een online databank van de door Rusland geïnstalleerde autoriteiten in Loehansk, met profielen van kinderen die zonder ouderlijke zorg zouden zijn achtergebleven. Bron: Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen van de Volksrepubliek Loehansk

Het onafhankelijke nieuwsmedium IStories onthulde in 2023 dat ontvoerde Oekraïense kinderen in Rusland vaak in weeshuizen, pleeggezinnen of afgelegen regio’s terechtkomen, waar ze patriottische lessen volgen en camouflagenetten voor het leger weven - een bezigheid waaraan overigens ook veel ‘gewone’ Russische schoolkinderen niet ontkomen. Soms worden ze zelfs ondergebracht bij hooggeplaatste politici. 

Zo kwam een meisje uit de regio Cherson, kort nadat dat gebied in 2022 door Rusland was bezet, terecht bij Poetin-vertrouweling Sergej Mironov en zijn vrouw. Zij wilden aanvankelijk ook een jongen adopteren, maar zagen daar volgens Oekraïense media vanaf toen ze hoorden dat hij gezondheidsproblemen had.

Riskante repatriëring  

Save Ukraine zegt sinds 2022 meer dan 750 kinderen te hebben teruggehaald uit Rusland of bezet gebied, onder meer via riskante repatriëringsreizen waarbij moeders, grootmoeders of andere voogden persoonlijk naar Rusland afreizen, vaak via omwegen door Polen en Belarus omdat het front niet passeerbaar is. Veel pogingen lopen echter vast door politieke tegenwerking, gesloten kanalen, juridische en logistieke belemmeringen en de moeilijkheid om kinderen te traceren.

Over hoeveel Oekraïense kinderen sinds het uitbreken van de oorlog in Russische handen zijn beland, lopen de schattingen uiteen. Volgens een Amerikaans expertteam zijn nog altijd circa 35.000 Oekraïense kinderen vermist; zij zouden zich in Rusland of in bezet gebied bevinden. Oekraïense bronnen noemen hogere aantallen: ombudsman Dmytro Loebinets schat maximaal 150.000, kinderrechtencommissaris Darja Gerasimtsjoek spreekt zelfs van mogelijk 300.000 ontvoerde minderjarigen.

Genocide

De ontvoeringen hebben ook internationaal de aandacht getrokken en waren in 2023 voor het Internationaal Strafhof in Den Haag aanleiding om arrestatiebevelen uit te vaardigen tegen president Vladimir Poetin en kinderombudsvrouw Maria Lvova-Belova. Volgens het Genocideverdrag uit 1948 kan het gedwongen overbrengen van kinderen naar een andere bevolkingsgroep onder omstandigheden als genocide gelden: het ontneemt een gemeenschap haar toekomst door haar kinderen weg te nemen.

Lvova-Belova ontkent dat en spreekt van evacuaties, opvang en hereniging. Het arrestatiebevel noemde zij in maart 2023 een ‘bevestiging’ van haar werk. Volgens haar gaat het om voogdij en niet om adoptie: kinderen blijven formeel Oekraïens, behouden hun taal en mogen op hun achttiende hun nationaliteit kiezen. Het Kinderrechtencomité van de Verenigde Naties plaatst daar echter zeer grote vraagtekens bij. Tijdens zittingen over de kwestie ontweek de Russische delegatie vragen over aantallen, naturalisatie en terugkeer.

Lvova-Belova zelf blijft volharden dat Rusland niets fout doet. ‘Als we echt kinderen zouden ontvoeren,’ zei ze in juni, ‘zouden er in Oekraïne duizenden huilende moeders zijn die hun kinderen terug eisen.’ Buitengewoon navrant detail: volgens verschillende Oekraïense en Russische media zou Lvova-Belova na de val van het Oekraïense Marioepol zelf een jongen uit die stad hebben geadopteerd.

Nepnieuws

De jongste onthulling van Save Ukraine wordt in Rusland weggezet als nepnieuws. Volgens de grote Kremlin-gezinde nieuwssite Lenta klopt het dat er in Loehansk een database met kinderen bestaat. Maar dat portaal zou volledig ingericht zijn volgens de Russische wet, die toestaat dat ouderloze kinderen worden opgenomen in een databank met basisprofielen, zonder dat vertrouwelijke gegevens - zoals medische informatie - worden vrijgegeven.

Volgens het Humanitarian Research Lab (HRL) van de Amerikaanse Yale School of Public Health, dat onderzoek doet naar vermeende oorlogsmisdaden, klopt dat laatste: Rusland beschikt inderdaad over een nationale databank, met regionale portalen voor adoptie en pleegzorg. Maar, en daar komt het: de kinderen uit Loehansk zijn geen Russen. Hun opname in zo’n database komt volgens HRL feitelijk neer op gedwongen overdracht en onrechtmatige adoptie onder internationaal recht. Dat recht verplicht partijen in gewapende conflicten kinderen altijd met hun familie te herenigen; evacuatie zonder familie is slechts toegestaan als uiterste noodmaatregel en alleen wanneer alle pogingen om verwanten op te sporen zijn uitgeput.

De Amerikaanse journaliste Lauren Wolfe, die in 2023 uitgebreid schreef over de kinderontvoeringen in het Amerikaanse maandblad The Atlantic, is niet verrast dat Rusland met de website het internationaal recht schendt. ‘De nieuwe onthullingen van Save Ukraine zijn verontrustend, maar ook belangrijk bewijs dat later kan worden gebruikt om de bezetters te vervolgen,’ meent zij.