Sinds het uitbreken van de grootschalige Russische invasie van Oekraïne hebben duizenden Russen een nieuw bestaan opgebouwd in Armenië, vaak gedreven door hun verzet tegen de oorlog. Joost Bosman sprak met enkelen van hen over hun leven in zelfverkozen ballingschap.

De Armeense hoofdstad Jerevan, thuisbasis van duizenden uitgeweken Russen. In de verte prijkt de voor Armeniërs mythische Araratberg, net over de grens in Turkije. Foto: Karen Minasyan / ANP / AFP

Na de invasie in Oekraïne van 2022 en de daaropvolgende mobilisatie verlieten honderdduizenden Russen hun vaderland. De meesten van hen trokken naar voormalige Sovjetrepublieken, omdat ze daar geen visum voor nodig hebben. Tienduizenden streken neer in Armenië. Hoewel niet altijd makkelijk, bleek het voor velen een warm bad. ‘Mensen hebben hier respect voor elkaar.’

Aleksandra Livergant (51) werkte in Moskou jarenlang als journaliste voor onder meer de gerenommeerde zakenkranten Kommersant en Vedomosti. ‘Uitstekende dagbladen waren het’, mijmert ze in een van de hippe koffietenten, die het centrum van de Armeense hoofdstad Jerevan rijk is. ‘Maar de journalistiek mis ik niet. Ik geef nu wat lezingen en organiseer presentaties en discussies over allerlei onderwerpen.’

Livergants levenspartner Nataniël Troebkin (45) deed public relations voor Joodse organisaties. ‘Ik was best tevreden en niet van plan te vertrekken. Maar toen de oorlog uitbrak, wilde ik direct weg uit Rusland.’ Samen met Livergant, die een paar weken later in Armenië arriveerde, begon hij een nieuwe Joodse gemeenschap op te bouwen van immigranten, waarvoor het tweetal ook een non-gouvernementele organisatie opzet. 

Betaald werken als immigrant in Armenië, is praktisch onmogelijk, ondervonden ze. Er is natuurlijk het taalprobleem. Russisch is nog altijd wijdverspreid in Armenië en in tegenstelling tot veel Georgiërs zijn Armeniërs nog wel bereid het te spreken. ‘Een kennis die in een winkel zijn schamele Armeens uitprobeerde, kreeg te horen: ‘Waarom worstel je zo? Spreek toch gewoon Russisch!’, lacht Livergant.

Maar om aan de bak te komen, moet je Armeens machtig zijn. ‘Vanzelfsprekend’, vindt Livergant. ‘Voor al mijn collega-journalisten, ngo-medewerkers of academici is het erg lastig een baan te vinden. De meeste Russen hier werken op afstand. Voor IT-ers is het makkelijker, want die sector ontwikkelt zich hier razendsnel.’

Daarnaast ervoeren Livergant en Troebkin dat de Armeense samenleving ‘erg gesloten’ is. ‘Ondanks alle vriendelijkheid en gastvrijheid van Armeniërs, duurt de interactie tot op zekere hoogte. En dan stopt het. Ik begrijp dat, maar het is wel waar je tegenaan loopt’, zegt Livergant. ‘Je moet gewoon accepteren dat je er nooit helemaal bij zult horen.’

Joost Bosman

Journalist

Joost Bosman is journalist en Ruslandkundige. Hij werkte als freelance correspondent jarenlang vanuit Moskou voor o.m. het AD, BNR en FD. Tegenwoordig doet hij zijn werk vanuit Jerevan.

Weinig zitvlees

Vasili Boerov (47) had weinig zitvlees en was in Rusland altijd op zoek naar iets nieuws. Hij zat als computeringenieur bij grote bedrijven en werkte samen met oud-president Dmitri Medvedev (‘Toen al geen liberaal, die – in tegenstelling tot Poetin – niks van IT begreep’), Sberbank-baas German Gref en Aleksej Koedrin, destijds minister van Financiën en inmiddels directeur van internetmoloch Yandex.

Ook richtte hij meerdere start-ups op, maar na een aantal jaren raakte Boerov gedesillusioneerd over wat er in het land gebeurde. Al in 2012 dacht hij erover Rusland te verlaten. De invasie in Oekraïne was voor hem de druppel, in april 2022 vertrok hij. ‘In Armenië bezocht ik geregeld een Engelse vriend’, verklaart hij zijn keuze voor het kleine land in de Zuid-Kaukasus. ‘Maar het zat zo vol met uitgeweken landgenoten, dat het moeilijk was om een ​​appartement te huren.’ 

'Armenië zat zo vol met uitgeweken landgenoten, dat het moeilijk was om een ​​appartement te huren’ 

Na een klein jaar Kazachstan streek Boerov alsnog neer in Jerevan. Hij is tevreden. ‘Ik voel me hier erg op mijn gemak en heb veel Armeense vrienden. Het was voor mij veel eenvoudiger dan voor de meeste Russen die hierheen zijn verhuisd, want het is een land dat ik begrijp.’

Boerov heeft een uitgeverij van Russischtalige boeken opgezet. ‘Het zijn boeken die je vanwege hun politieke inhoud niet zo snel meer in Rusland zelf zou uitgeven’, verklaart hij. ‘Ze zijn gericht op een Russischtalig publiek, niet alleen in Rusland, maar vooral in Europa.’

Russische uitgeverijen in het buitenland

Door de toegenomen repressie in Rusland floreert internationaal een ecosysteem van kleine Russischtalige uitgevers, die schrijvers de vrijheid geven die ze in hun thuisland al lang niet meer hebben. Svetlana Satsjkova schreef recent een uitgebreid artikel voor RAAM over deze praktijk, die tamizdat wordt genoemd.

Af een toe keert de ondernemer terug naar Moskou. ‘Ik heb er nog verschillende zaken lopen en wil mijn dissertatie afronden. Maar op de luchthaven ben ik altijd weer nerveus.’ De reden: ‘Ik heb op mijn (afgeschermde, red.) Facebookpagina nog altijd "Nee tegen de oorlog" staan.’

Russen tegen de oorlog

‘Voor Russen is Armenië het veiligste land van alle landen die vroeger tot de Sovjet-Unie behoorden’, stelt Jan Slovizki (29) van Kovtsjeg (‘ark’). De organisatie werd na de invasie in Oekraïne met hulp van de voormalige Yukos-eigenaar Michaïl Chodorkovski opgericht en staat ‘Russen tegen de oorlog’ bij. Zowel binnen als buiten Rusland. Volgens Slovizki zijn de aantallen die richting Armenië zijn getrokken moeilijk in te schatten, omdat registratie niet verplicht is. 

‘Het waren er aanvankelijk zo’n honderdduizend. Daarvan is grofweg de helft gebleven, een kwart doorgegaan naar Europa, een heel klein deel naar de Verenigde Staten en een kwart teruggekeerd naar Rusland. Ze vonden dat het gevaar voor mobilisatie wel was geweken, konden het financieel niet bolwerken of misten gewoon hun vrienden en familie.’

Zelf hebben de in Sint-Petersburg geboren en getogen Slovizki en zijn verloofde de wijk genomen in 2023. ‘Ik had meegedaan aan demonstraties in de eerste dagen na de invasie in Oekraïne’, verklaart hij. ‘En Armenië lag voor de hand, omdat mijn verloofde alleen een binnenlands paspoort had.’ Het is een residu van de Sovjettijd, waarin Russen naast een buitenlands paspoort ook een intern reisdocument hebben. Dankzij onderlinge afspraken kunnen Russen nog altijd Armenië inreizen met enkel hun binnenlands paspoort.

Kovtsjeg helpt Russen die net zijn gearriveerd met de eerste opvang en met de registratie in Jerevan. ‘Daarnaast bieden we juridische hulp. Sommigen staan op een zwarte lijst en komen het land niet uit’, vertelt Slovizki. Een ander probleem is dat er incidenteel Russen worden ontvoerd, die al in Armenië waren. Niet door de Armeense autoriteiten, maar door Russische militairen. ‘Vergeet niet dat er zich in Gjoemri (de tweede stad van Armenië, red.) nog altijd een grote Russische basis bevindt.’

‘Vergeet niet dat er zich in Gjoemri, de tweede stad van Armenië, nog altijd een grote Russische basis bevindt’

Niettemin is Armenië in de voormalige Sovjet-Unie voor Russen de beste optie. Georgië schurkt steeds verder aan tegen Rusland en Russen worden er geregeld geweigerd of zelfs onder valse beschuldigingen gevangengezet. Kazachstan lijkt steeds minder veilig. Onlangs droeg het twee Russische activisten over aan Moskou. Zij werden bij terugkeer direct opgepakt. 

Bijzonder land

Voor Aleksandr Archangelski (64), literatuurwetenschapper, televisiepresentator en schrijver, is Armenië altijd een ‘bijzonder land’ geweest. ‘Ik werkte in de jaren ‘80 voor het tijdschrift Vriendschap der Volkeren en richtte me specifiek op Armenië’, schetst de literatuurcriticus zijn lange geschiedenis met het Kaukasusland, waar hij in 1984 voor het eerst kwam. 

Archangelski maakte kennis met academici en hoogwaardigheidsbekleders, maar ook met gewone Armeniërs. ‘Al een jaar of twaalf wist ik dat er oorlog zou komen’, doelt de publicist op de invasie in Oekraïne. ‘Ik heb erover geschreven. Niet als analist, meer als schrijver. Het waren geen voorspellingen, maar meer intuïtie.’ 

Toen het uur-U aanbrak, waren Archangelski en zijn echtgenote in hun appartement in Nice. ‘We zijn twee dagen na de invasie naar Moskou teruggekeerd. Ik voelde een morele verantwoordelijkheid, omdat ik in dialoog was met de autoriteiten. Dus ik kon niet zeggen dat de inval mij niet aanging. Daarnaast keerde ik terug vanwege mijn kinderen, die nog in Rusland waren.’

Slecht aflopen

De wetenschapper moest ook nadenken over zijn eigen toekomst. ‘Ik begreep dat het vroeg of laat slecht met me zou aflopen, al ben ik een staatsvijand van de tweede soort’, grinnikt hij. ‘Maar ik had me wel uitgesproken tegen de oorlog.’ 

Archangelski werkte aan de Hogere School van de Economie (HSE) in Moskou, een voorheen liberale, op westerse leest geschoeide universiteit, die voor de invasie in Oekraïne nog banden had met onder meer de Erasmusuniversiteit. Intussen is ze gelijkgeschakeld door het Kremlin. 

‘Ze hebben me tot begin 2023 getolereerd. Op een dag belde de vice-decaan en zei: "Laten we ontslag nemen." Ik zei dat ik dat niet wilde. Ik had een vaste aanstelling als hoogleraar, een contract voor het leven. Het was een hint, natuurlijk. Hoewel niet direct, liep ik gevaar. Uiteindelijk ben ik in onderling overleg bij de HSE vertrokken.’

Vooruitziende blik

In 2023 had Archangelski in Jerevan al met vooruitziende blik een bescheiden appartement gekocht. De huren waren sterk gestegen, vanwege de tienduizenden Russen die de Armeense hoofdstad overspoelden na de mobilisatie van 2022. De schrijver investeerde zijn spaargeld in het flatje. ‘We wisten dat we het ooit nodig zouden hebben. Misschien zouden we hier gaan wonen. Zo niet, dan zouden de kinderen het krijgen.’

Archangelski investeerde zijn spaargeld in een flatje in Jerevan: ‘We wisten dat we het ooit nodig zouden hebben'

Archangelski geeft nog overal in Europa online lezingen, onder meer in Jerevan, Madrid en op Cyprus. ‘Ik ben gestopt met het innen van inkomsten per 1 maart vorig jaar, omdat ik niet wil dat de Russische staat er ook maar een cent van afpakt. Daarom heb ik het auteursrecht opgegeven. Maar ik laat mijn boeken wel gratis in Rusland drukken, zodat ze gelezen kunnen blijven worden.’

Juli vorig jaar werd de teerling geworpen: de schrijver moest weg uit Rusland. ‘Ik kreeg een telefoontje van iemand die me waarschuwde. Ik kan niet zeggen van wie, maar het was serieus. Ik zou twintig jaar cel kunnen krijgen. Eind 2024 ben ik al tot ‘buitenlands agent’ verklaard, waardoor ik in Rusland geen recht heb op een honorarium, mijn huis niet mag verhuren of verkopen en niet mag handelen in aandelen. Mijn vrouw woont nog in Moskou, voor de kinderen. Maar ik ga niet meer terug, waarom zou ik het risico op celstraf lopen? Je moet het lot niet tarten.’

Gevoel van zinloosheid

De eveneens in Moskou geboren en getogen Michaïl Morozov (26, niet zijn echte naam) voelde in 2017 al dat er iets misging in Rusland. ‘Ik bezocht een grote anti-corruptiedemonstratie en dat gaf een gevoel van zinloosheid. Mensen werden afgevoerd, iedereen stond daar maar te schreeuwen en te wachten tot ze gearresteerd werden. Ik schaamde me enorm, eerlijk gezegd, en besefte dat zulke vreedzame demonstraties toch niets zullen veranderen’, herinnert Morozov zich die tijd.

Met zijn moeder had hij geregeld in Europa gereisd. ‘Ik zag hoe mensen daar werken, een maatschappij en een economie opbouwen. Maar ook in Moskou was alles min of meer oké, dus wilde ik mijn land nog wel een kans geven’, zegt Morozov. ‘Ondanks alles wat er gebeurde en hoe ze Aleksej Navalny behandelden, dacht ik dat het op de een of andere manier wel goed zou komen.’

Tot in februari 2022 de invasie in Oekraïne begon, vertelt de aan de HSE afgestudeerde computeringenieur. ‘Ik was in shock, maar kon er niks tegen doen. Ook de anti-oorlogbetogingen van de eerste dagen na de invasie hadden geen zin. Drie weken lang heb ik alles gevolgd via onafhankelijke Russische media. Ik voelde me totaal klote. Toen wist ik: dit is het, ik moet weg hier.’

Hoewel ze geen vrienden zijn, onderhouden de Armeense premier Pasjinjan en Russische president Poetin pragmatische banden met elkaar. Hier ontmoetten ze elkaar in het Kremlin in Moskou eind september 2025. Foto: Ramil Sitdikov / ANP / AFP

Als kind van het post-Sovjet Rusland zag Morozov ook zijn eigen leven ineenstorten. ‘Westerse ondernemingen vertrokken uit Rusland. Ik had in de beste tijd die Rusland ooit heeft meegemaakt geleefd, en het was niet ineens het gemis van IKEA en McDonald’s op zich. Ze waren voor mij een brug naar een open wereld, die zei dat wij Russen niet slechter waren.’

Morozov besloot eerst zijn studie te voltooien en af te wachten tot de bodem van de put was bereikt en de situatie in Rusland voor hem werkelijk ondraaglijk zou worden. Dat moment brak aan na de mobilisatie van 2022. Door een medische verklaring hoefde hij niet in dienst, maar dat zegt volgens Morozov niets in het huidige Rusland. 

‘Ik zag op een dag dat de politie talloze automobilisten aanhield, mogelijk om hen te controleren of op te roepen voor de strijd in Oekraïne. Een plotselinge doodsangst overviel me. Zo wilde ik niet verder leven. Ik praatte er met mijn ouders en grootouders over en tot mijn verbazing lieten ze me gaan.’

Met twee vrienden en zijn echtgenote pakte Morozov de auto in en reed richting Kazachstan. ‘Uiteindelijk kwamen we aan in Astana (de hoofdstad van Kazachstan, red.), huurden een appartement en lieten ons registreren. Alles ging heel soepel’, vertelt hij. ‘Ik dacht dat ons leven er in Kazachstan flink op achteruit zou gaan, maar het verbeterde juist. Veel was er goedkoper dan in Moskou en ik had ook geen lange reistijden meer van en naar mijn werk.’

Begripvol en empathisch

Toch wilden de IT’er en zijn echtgenote niet in Astana blijven. ‘De Kazachen waren vol begrip voor ons en empathisch, waarvoor we hen dankbaar zijn. Maar de winters zijn er lang en koud en er staat altijd een harde wind op de steppe.’ 

Een Moskouse vriend in Armenië haalde hen over naar Jerevan te komen. Ze gingen, bleven een week en waren verkocht. ‘We voelen ons hier meer dan thuis. In Rusland heb je altijd het gevoel dat de staat je geen kans geeft. In Armenië bestaat er respect voor elkaar. En het belangrijkste: Armenië is vrij en democratisch.’

'In Armenië bestaat er respect voor elkaar. En het belangrijkste: Armenië is vrij en democratisch’

Rusland mist Morozov nog wel. ‘Maar ik besef dat het een land is waarvan ik dácht dat het het was. Ik weet niet of ik dit jaar nog terugga. Mijn moeder komt mij twee à drie keer per jaar opzoeken en ook mijn grootvader en -moeder zijn hier al geweest.’

Twee keer is Morozov na zijn vertrek nog in zijn geboorteland geweest. Om afscheid te nemen van zijn andere grootmoeder en om in maart 2024 te gaan stemmen. ‘Ik heb het stembiljet verknoeid door er op te schrijven: ‘Poetin achter de tralies’, grinnikt hij. 

Verkiezingen 

In juni vinden in Armenië parlementsverkiezingen plaats en de vrees bestaat dat Rusland zich daar in zal gaan mengen om een pro-Russische kandidaat voor het premierschap aan de macht te krijgen in plaats van de huidige premier Nikol Pasjinjan. 

Intussen roepen Russische propagandisten als Vladimir Solovjov en de radicale filosoof Aleksandr Doegin dat het verlies van Armenië uit de Russische invloedssfeer rampzalig zou zijn. Omineuze woorden voor het kleine landje, dat zich juist steeds meer richting de Europese Unie probeert te bewegen.

Volgens literatuurcriticus Aleksandr Archangelski zijn de verhoudingen tussen Armenië en Rusland inderdaad gespannen, onder meer doordat Armenië zich door Moskou verraden voelde tijdens de oorlog met Azerbeidzjan om Nagorno-Karabach van 2020 en 2023. 

Daarnaast staat Rusland voor het eerst in de geschiedenis buitenspel in het vredesproces tussen Armenië en Azerbeidzjan. En nog meer olie op het vuur gooide de Amerikaanse vice-president J.D. Vance begin februari, toen hij een deal tekende met Pasjinjan om Armenië te helpen met de modernisering van 's lands enige kerncentrale.

Het zit de Russische president Vladimir Poetin allemaal niet lekker. ‘Hij is natuurlijk een feodaal heerser en als hij controle verliest over de situatie hier, hoe zal hij dan reageren?’, vraagt Archangelski zich af. ‘Ik weet het niet, maar wat zal er gebeuren na het einde van de oorlog in Oekraïne? Zou Rusland Armenië kunnen aanvallen? Die grote Russische basis in Gjoemri is er nog steeds.’

Toch heeft Archangelski ook hoop. ‘De positie van Russen hier zal niet verslechteren. Armeniërs kunnen ons heel goed onderscheiden van het Russische regime. Ik kan niet in Poetins ziel kijken, zijn emotionele reactie niet voorspellen. Maar hij is gewend aan Pasjinjan, hoewel ze geen vrienden zijn. Dat is heel belangrijk.’