Ooit koesterde Moskou pro-oorlogsbloggers als de felste verkopers van de oorlog tegen Oekraïne. Maar nu hun kanalen overlopen van pessimisme en frustratie over de trage voortgang aan het front in Oekraïne, is de liefde voorbij. Alleen al deze maand werden drie van deze Z-bloggers opgepakt, ziet Dénis van Vliet.
Filmpje van Jegor Goezenko dat hij eerder dit jaar plaatste op zijn Telegramkanaal (230.000 volgers). Hij is wegens Kremlinkritiek opgepakt. Screenshot: @Z13_Separ / Telegram
Vroeg je in de oude Sovjet-Unie iemand hoe het ging op de kolchoz, een collectieve boerderij, dan luidde het antwoord steevast ‘niet slecht, het wordt alleen elke dag een beetje slechter.’ Een geruststelling met een addertje onder het gras. Hardop zeggen dat het slecht ging was gevaarlijk, dus verpakte je het in een grapje – en wie dat begreep, wist ook wat er niet gezegd mocht worden.
De onderzoeksjournalist Ivan Filippov haalt de grap aan in een artikel over zogenoemde Z-bloggers, de term voor oorlogszuchtige Russische nationalisten die op sociale media verslag doen van de oorlog tegen Oekraïne. 'In al die tijd dat ik het volg, zijn er periodes geweest waarin iedereen neerslachtig was, waarna de stemming plotseling omsloeg en iedereen weer op de overwinning begon te rekenen, positief nieuws verwachtte, enzovoort', schrijft hij in Russia Post, een journalistiek platform van de Amerikaanse George Washington University. 'Nu is er voor het eerst sinds het begin van de oorlog al vijf maanden onafgebroken somberheid, binnenkort wordt dat zes.'
Waar die grap over de kolchoz nog in het geheim moest worden verteld, schrijven steeds meer Z-bloggers hun ongenoegen over het verloop van de oorlog tegenwoordig gewoon op, in het openbaar, op Telegram. En dat is niet zonder gevaren: het aantal arrestaties van Z-bloggers groeit. Alleen al deze maand werden er drie opgepakt, bovenop de minstens twaalf gevallen die sinds 2023 zijn geregistreerd. Heeft het Kremlin zijn grip op de bloggers, die de oorlog aanvankelijk hielpen verkopen, verloren?
Nepnieuws
Veelzeggend is dat zes weken voor het arrestatiegolfje de Russische buitenlandse inlichtingendienst SVR het ongenoegen onder Z-bloggers al met een heel andere verklaring probeerde weg te zetten: Oekraïne zou stiekem Russische patriottische Telegramkanalen opkopen. Volgens de dienst was de Oekraïense veiligheidsdienst SBOe sinds eind april bezig kanalen over te nemen via nepaccounts van zogenaamde ‘opinieleiders’, om ze vervolgens te gebruiken voor het verspreiden van ‘nepnieuws’ dat het Russische leger en de autoriteiten in diskrediet moest brengen. Bewijs voor die claim leverde de SVR niet.
En de drie recente arrestanten wegzetten als Oekraïense agenten gaat evenmin op. Alle drie stonden ze aanvankelijk fel achter de oorlog – Georgi Zakrevski, Ilja Remeslo en Jegor Goezenko zijn stuk voor stuk het type Rus dat het Kremlin nodig had om de invasie te verkopen, tot ze zelf niet meer geloofden in het verhaal en via Telegram hun ongenoegen begonnen te spuien.
De drie arrestanten
Georgi Zakrevski (55) – oprichter van het particuliere militaire bedrijf Paladin en veteraan van de gevechten in de Donbas en Syrië. Zijn Telegram-kanaal telt circa 6.000 volgers. Werd afgelopen weekend gearresteerd nadat hij schreef dat 'de belangrijkste vijand van Rusland in het Kremlin zit'. Aanklacht: het rechtvaardigen van terrorisme, maximaal zeven jaar cel.
Ilja Remeslo (42) – jurist die zich jarenlang als felle Poetin-loyalist tegen de in een strafkamp overleden oppositieleider Aleksej Navalny keerde. Zijn Telegram-kanaal telt ruim 120.000 volgers. Publiceerde in maart het manifest 'Vijf redenen waarom ik Vladimir Poetin niet langer steun', werd daarop gedwongen in een psychiatrische kliniek geplaatst, maar bleef na zijn vrijlating kritisch. Op 17 juli werd hij aangehouden. Aanklacht: verspreiden van nepnieuws over het leger, maximaal tien jaar cel.
Jegor Goezenko (31) – vrijwilliger die sinds 2015 in de Donbas en Syrië vocht, bekend onder zijn gevechtsnaam 'Dertiende'. Zijn kanaal heeft zo'n 230.000 volgers. Verdween eind april van de radar nadat hij Poetins uitleg over de mobiele netwerkstoringen ‘leugens’ had genoemd; op 8 juli bleek hij te zijn opgepakt. Aanklacht: extremisme, maximaal vijf jaar cel.
Ook onder de Z-bloggers die nog op vrije voeten zijn klinkt steeds meer gemor, en niet zelden hebben ze de contacten aan het front om dat gemor gewicht te geven. Zo haalde Vladimir Romanov, met zijn kanaal Romanov Light, onlangs de officiële Kremlinlezing onderuit over de verovering van de Donbasstad Kostjantynivka. In twee woorden – ‘Kostjantynivka = Koepjansk’ – verwees hij naar een stad die het Russische opperbevel eerder ook al voortijdig tot veroverd gebied had verklaard. De impliciete boodschap: legercommandant Valeri Gerasimov liegt over de situatie op de grond.
Geen homogene groep
Hoe anders was dat aan het begin van de oorlog, toen een select gezelschap Z-bloggers werd uitgenodigd voor het Petersburgse Internationaal Economisch Forum (SPIEF), waar de president zelf de tijd nam om met hen te praten. Onder hen Semjon Pegov van het bekende WarGonzo (750.000 volgers), dat al ver voor 2022 bestond. Pegov doet sinds 2016 verslag vanuit conflictgebieden – eerst de Donbas en de Krim, later ook Syrië – destijds nog als correspondent voor het Kremlin-gelieerde LifeNews. Toen die zender in 2017 sloot begon hij WarGonzo, met dezelfde kernactiviteit: frontontwikkelingen, inclusief kaartjes van de situatie op de grond, opgediend met een pro-Russisch sausje.
Pas na de grootschalige inval in Oekraïne explodeerde het aantal kanalen. Onderzoeksjournalist Filippov schat het op honderden. Toen kreeg het genre ook een naam: Z-bloggers, vernoemd naar het teken dat vanaf februari 2022 op Russische legervoertuigen verscheen en al snel het symbool van de oorlog zelf werd. Binnen dat Z-universum onderscheidt Filippov allerlei stromingen: van zelfbenoemde oorlogscorrespondenten tot monarchisten, nationalisten en commentatoren die de oorlog vanuit hun flatje becommentariëren en daarmee succes oogsten. De gemeenschappelijke deler is xenofobie – een felle afkeer van ‘anderen’, in het bijzonder Oekraïners.
De gemeenschappelijke deler is xenofobie – een felle afkeer van ‘anderen’, in het bijzonder Oekraïners
Sommigen ontvangen geld van aan het Kremlin gelieerde media, maar vaak is dat niet eens nodig: de BBC ontdekte in 2023 dat veel bloggers prima verdienen aan het verkopen van advertentieruimte voor van alles, van cryptomunten tot mode.
De liefde van het Kremlin ging verder dan een meet and greet met Poetin op het SPIEF. Pegov kreeg in 2022 de hoge staatsonderscheiding de Orde van Moed, Aleksandr Kots kreeg datzelfde jaar zitting in de presidentiële mensenrechtenraad, op papier een onafhankelijk adviesorgaan dat de staat kritisch adviseert over mensenrechten. En alsof het nog niet genoeg was, prees Kremlinzegsman Dmitri Peskov het werk van de bloggers: Poetin had er volgens hem behoefte aan, als aanvulling op de officiële rapportages en briefings die hij kreeg.
Milblogger Semjon Pegov, bekend van WarGonzo, ontvangt eind december 2022 van Poetin de Orde van Moed in het Kremlin. Foto: Kremlin.ru
Past de president zelf eigenlijk wel in het typische lezersprofiel? Onderzoek van het Digital Forensic Research Lab (DFRLab), een project van de denktank Atlantic Council, laat zien dat de gemiddelde volger voorstander van de oorlog is, maar kritisch staat tegenover de manier waarop die wordt gevoerd. Precies die combinatie – steun voor het doel, wantrouwen jegens de uitvoering – maakt de bloggers voor hun publiek geloofwaardiger dan de officiële staatsmedia. Ze zijn daardoor ‘extreem populair onder Russische Telegramgebruikers, die hun werk als betrouwbaar en gebalanceerd beschouwen, vooral in vergelijking met staatsmedia’, aldus de onderzoekers.
Toch waren de Z-bloggers in de eerste oorlogsjaren minder kritisch dan dat beeld doet vermoeden. Onderzoekers van de universiteiten van Bologna en Kaiserslautern brachten vorig jaar de 21 grootste en invloedrijkste kanalen in kaart. Het populairste onderwerp bleek alledaags nieuws van het front, gevolgd door communiqués van het ministerie van Defensie die de bloggers klakkeloos doorplaatsten. Kritische commentaren maakten slechts een fractie van de berichten uit.
De lezer kreeg dus grotendeels hetzelfde te horen als de tv-kijker, alleen gebracht als het eerlijke verhaal door een ‘man van het volk’, in plaats van als staatspropaganda. Vandaar het Kremlin-enthousiasme: de bloggers kleurden keurig binnen de lijntjes en bedienden een groep die de officiële afzender wantrouwde. Kritiek op tempo en tactiek mocht, aan Poetin zelf kwamen de bloggers niet – ‘een soort ongeschreven, maar zeer streng taboe’, aldus Filippov.
De bloggers kleurden keurig binnen de lijntjes en bedienden een groep die de officiële afzender wantrouwde; kritiek op tempo en tactiek mocht, aan Poetin zelf kwamen de bloggers niet
De onderzochte berichten liepen van 21 februari 2022 tot 17 oktober 2023, een afbakening die bewust gekozen is, want de muiterij van huurlingenbaas Jevgeni Prigozjin in juni 2023, en zijn dood diezelfde zomer bij een mysterieuze vliegtuigcrash, vormden een kantelpunt voor de Z-bloggers zelf. Een ontmoeting met Poetin is er sindsdien ook nooit meer geweest.
Kritiek op de baas
Want waar de Z-bloggers tot dan toe alleen af en toe mopperden over de slechte kolchozoogst, begonnen ze vanaf dat moment openlijk de baas van de boerderij én de bedenker van het systeem aan te vallen. De eerste Z-blogger die dat aandurfde, was Igor Girkin, alias ‘Strelkov’. Girkin is een oud-FSB-officier die in 2014 als militair leider fungeerde van de zelfverklaarde Volksrepubliek Donetsk. In 2022 veroordeelde een Nederlandse rechtbank hem bij verstek tot levenslang voor zijn rol bij het neerhalen van vlucht MH17 boven de Donbas, in 2014.
Als blogger richtte hij zijn pijlen op het eigen opperbevel, en uiteindelijk op Poetin zelf, die hij een ‘waardeloze lafaard’ noemde. Het leverde hem uiteindelijk een celstraf van vier jaar op, wegens het aanzetten tot extremisme.
Een afschrikwekkend effect ging van die veroordeling niet uit. Juist nadat Girkin het had aangedurfd de trage voortgang aan te kaarten, begonnen meer bloggers hun kritiek op te voeren, en kwamen meer Z-bloggers in aanraking met justitie. Enkele bekende voorbeelden zijn Girkin-bondgenoot Michail Polynkov (juni 2025) en Oksana Kobeljova (november 2025). En dan is er nog Andrej ‘Moerz’ Morozov, die zelf uit het leven stapte nadat hij cijfers over de gigantische Russische verliezen bij de inname van het Oekraïense stadje Avdijivka had geopenbaard.
Wrang is ook de zaak van Roman Aljochin (151.000 volgers), die vorig najaar de twijfelachtige eer kreeg als eerste Z-blogger te worden uitgeroepen tot ‘buitenlandse agent’, een etiket dat in de Russische context bijna gelijkstaat aan landverrader. Een ironisch lot voor een man die zijn hele reputatie had opgebouwd als patriot. De autoriteiten verweten hem ‘onjuiste informatie’ over de Russische autoriteiten en het leger te verspreiden, en zo een negatief beeld van de Russische strijdkrachten te scheppen.
De veiligheidsklep die de Z-kanalen ooit waren voor het Kremlin om kritiek te kanaliseren, werkte niet meer. Dat concludeerde Rusland-analist Keir Giles van de Britse denktank Chatham House nadat Aljochin was gebrandmerkt als buitenlands agent.
Een kleine, boze minderheid
Filippov wijst in zijn analyse voor Russia Post op nog een ander cruciaal moment dat de scepsis onder de bloggers heeft aangewakkerd: de Oekraïense inval in de Russische regio Koersk, in augustus 2024. Het was de eerste invasie van wat Russen als hun historische grondgebied beschouwen sinds de Tweede Wereldoorlog. De Z-scene was er destijds van overtuigd dat heel het land zich zou roeren en massaal zou mobiliseren. Dat gebeurde niet, en dat besef is blijven hangen.
De bloggers beschouwen zichzelf inmiddels als een kleine minderheid die, anders dan de rest van het land, vindt dat Rusland de oorlog tegen elke prijs moet winnen. Poetin is in hun ogen niet ‘bloeddorstig en daadkrachtig genoeg’ om dat af te dwingen. En hoewel niet elke blogger dat vanwege de mogelijke gevolgen zo hard durft op te schrijven, net zoals een Sovjetburger ook wist dat het onverstandig was te schreeuwen dat de situatie op de kolchoz een drama was, is kritiek op de legertop in de kanalen inmiddels gemeengoed.
De bloggers beschouwen zichzelf inmiddels als een kleine minderheid die vindt dat Rusland de oorlog tegen elke prijs moet winnen en Poetin is in hun ogen niet ‘bloeddorstig en daadkrachtig genoeg’ om dat af te dwingen
De rapporten die naar boven worden gestuurd, schrijven Z-bloggers zelf, kloppen simpelweg niet: er wordt gemeld dat het front volledig van drones is voorzien, terwijl dat niet zo is, of dat een dorp is ingenomen, terwijl dat niet klopt. ‘De situatie voelt zwanger van veranderingen, mogelijk zelfs radicale’, schrijft Filippov. ‘Er heerst in de Z-scene een wijdverbreid gevoel dat er iets op til is. Ze zijn er bang voor, maar iedereen schrijft erover.’
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
