Oppositiepartij Jabloko mocht aanvankelijk meedoen aan de Russische parlementsverkiezingen volgende maand, maar uiteindelijk toch weer niet. Volgens Andrej Archangelski duidt het op een mislukt experiment van het Kremlin, dat Jabloko als zondebok wilde inzetten maar de partij zag uitgroeien tot epicentrum van een breder anti-oorlogsgeluid.
Aanhangers van Jabloko op 10 augustus bij het Hooggerechtshof, dat uiteindelijk zou oordelen dat de partij niet mag deelnemen aan de parlementsverkiezingen op 20 september. Foto: Igor Ivanko / ANP / AFP
Op 20 september 2026 vinden in Rusland parlementsverkiezingen plaats. Voor het eerst gebeurt dat tegen de achtergrond van een oorlog die naar Russisch grondgebied is gekomen: een brandstofcrisis, gedwongen uitzending van soldaten naar het front en dagelijkse aanvallen door Oekraïense drones.
In dat licht was de registratie van Jabloko (‘Appel’), Ruslands oudste democratische partij (1993), voor de verkiezingen een sensatie. Afgezet tegen de andere deelnemende, ‘patriottische’ partijen was Jabloko de vreemde eend in de bijt. De partij voerde campagne onder de slogan ‘Voor vrede en vrijheid’ en riep op tot een staakt-het-vuren in de oorlog tegen Oekraïne.
Ultranationalisten spannen rechtszaak aan
Tijdens de verkiezingscampagne kreeg Jabloko onverwacht massale steun op sociale media, vooral van jongeren. Zij voerden in omfloerste bewoordingen campagne voor de partij. De appel, het partijlogo, werd het belangrijkste symbool van de campagne. Online video’s tonen mensen die een appel snijden, eten, of simpelweg vertellen dat de appel hun favoriete fruit is. Oppositiepolitici in ballingschap, waaronder Joelia Navalnaja, Vladimir Kara-Moerza en Ilja Jasjin, spraken hun steun uit voor Jabloko en riepen op om op de partij te stemmen.
Een luttele tien dagen na de registratie van de partij verbood het Russisch Hooggerechtshof Jabloko aan de verkiezingen deel te nemen, en ook dat was een sensatie. De rechtbank ging mee in de bezwaren van de ultrapatriottische (maar niet bijster populaire) partij Rodina (‘Moederland’). ‘Jabloko is een partij van landverraders. Dit zijn mensen die voor het Westen werken. Dit zijn mensen die onze capitulatie eisen’, verklaarde de leider van Rodina, Aleksej Zjoeravljov.
De bezwaren tegen Jabloko zijn formeel van aard: beschuldigingen van verraad (omdat de partij oproept tot vrede), buitenlandse financiering, en beschuldigingen van het schenden van auteursrechten. In het bijzonder staat in de aanklacht dat de partij in campagne-uitingen materiaal heeft gebruikt zonder de makers en rechthebbenden daarvan op de hoogte te stellen. Het gaat onder meer om het populaire Sovjetlied Laat er altijd zonneschijn zijn uit 1962, en een foto van de ravage na de atoombom in Hiroshima. Overigens hebben beide erfgenamen van de schrijvers van het lied — de kleinzoon van dichter Lev Osjanin en de zoon van componist Arkadi Ostrovski — publiekelijk verklaard dat zij geen bezwaar hebben tegen het gebruik van het lied door Jabloko.
Dit is de eerste keer in de moderne geschiedenis van Rusland dat een partij die reeds was geregistreerd voor de verkiezingen, alsnog van de kandidatenlijst wordt geschrapt. In slechts tien dagen tijd is er iets veranderd in het Kremlin.
Waar was men in het Kremlin bang voor?
2026 begon voor Poetin ongelukkig. Om te beginnen zijn de militaire successen schaars. Daarnaast is het Oekraïense leger begonnen actief Russische steden te bestoken. Zelfs loyale influencers begonnen openlijk hun onvrede te uiten, bijvoorbeeld Viktoria Bonja. Ten derde heeft Poetins regime geen ideologische basis meer om de bevolking mee te verenigen. Tot voor kort volstond het motief van ‘wraak’ voor familieleden en vrienden die in de oorlog waren omgekomen; een vorm van psychologische rechtvaardiging die de vraag over de verantwoordelijkheid van Russen voor de oorlog wegnam. Maar nu de oorlog naar Rusland is gekomen, en er elke dag olieraffinaderijen, fabrieken en opslagplaatsen in brand vliegen, werkt ‘wraak’ als motief niet meer. Het Kremlin heeft geen geloofwaardige argumenten meer om de bevolking de noodzaak van de oorlog uit te leggen. Volgens een peiling van het Levada Centrum, uitgevoerd in juli, vond 62% dat ‘met vredesonderhandelingen moet worden aangevangen’, terwijl 28% voor voortzetting van de gevechten was.
En dus kwam Poetins presidentiële staf, verantwoordelijk voor politieke zaken, met een plan. Volgens de politiek strategen moest Jabloko toestemming krijgen om aan de verkiezingen deel te nemen, en zou het vervolgens een zeer bescheiden resultaat behalen. Daarmee zou de partij tegelijkertijd een geschikte zondebok worden voor allerhande zaken, en zouden de democraten tot interne vijand worden gebombardeerd. Het doel van deze hele opzet was de samenleving, en de rest van de wereld, te laten zien hoe zwak de positie van pacifisten in Rusland is, in vergelijking met de monolithische steun voor de oorlog door andere partijen en onder de bevolking.
Maar het plan mislukte. Het experiment liep uit de hand. Actieve jongeren begonnen zich al ver voor de verkiezingen achter de ‘anti-oorlogspartij’ te scharen, die daarmee een katalysator werd voor protest tegen de oorlog. In het Kremlin zag men met lede ogen toe hoe Jabloko steeds populairder werd. Het is lastig hard te maken op hoeveel procent van de stemmen de partij zou kunnen rekenen, maar het was zeer reëel dat Jabloko boven de kiesdrempel van 5% zou uitkomen. Dat gebeurde voor het laatst in 1999. Volgens Jabloko-ideoloog Grigori Javlinski steunden mensen met uiteenlopende opvattingen de partij juist omdat zij ‘een zeer eenvoudig, kort en volkomen duidelijk programma’ heeft, van slechts 43 woorden.
Het hele verkiezingsprogramma van Jabloko
'Voor vrede en vrijheid!
Voor een leven zonder angst!
Voor een staakt-het-vuren, diplomatie en vrede!
Ons doel is nucleaire oorlog te voorkomen!
Voor een Rusland vrij van angst en politieke repressie!
Voor het behoud van leven, respect, waardigheid en het welzijn van alle mensen!
Ons doel is een welvarend, democratisch Rusland!'
Waarom de partij door jongeren wordt gesteund, is eenvoudig te verklaren: juist zij zullen de belangrijkste basis vormen van een eventuele algehele mobilisatie voor het front, die het Kremlin waarschijnlijk na de verkiezingen zal afkondigen. Angst versterkt de energie van verzet, en benadrukt bovendien de kloof tussen ouderen en jongeren (Poetin is inmiddels 73 en al 26 jaar aan de macht).
Jongerenprotesten leiden in Rusland niet tot politieke verandering, zo is de afgelopen jaren wel gebleken. Toch jagen ze het Kremlin serieuze angst aan. Bovendien vinden de opstandige jongeren medestanders in ondernemers uit het mkb, die met hun bedrijven in de penarie zitten, bijvoorbeeld door de Oekraïense aanvallen op Wildberries. Het Kremlin besloot het er niet op te laten aankomen en Jabloko onmiddellijk uit de verkiezingen te weren.
Is deelname aan verkiezingen überhaupt mogelijk?
De hele soap werpt wederom de vraag op: is deelname aan verkiezingen in Poetins hedendaagse Rusland überhaupt nog te verdedigen? De radicale vleugel van de Russische oppositie (Garri Kasparov en zijn Forum van Vrij Rusland) beschouwt iedere deelname aan verkiezingen als illegitiem, en haar logica is te volgen. Rusland houdt immers ook verkiezingen in de bezette Oekraïense gebieden, en daarmee zou deelname aan de verkiezingen alleen al de Russische territoriale veroveringen legitimeren. ‘Echte verkiezingen in Rusland zijn pas mogelijk na de overwinning van Oekraïne, de nederlaag van Poetins regime, de bevrijding van de bezette gebieden en de ontmanteling van de dictatuur’, stelt het Forum van Vrij Rusland.
Rusland houdt ook verkiezingen in de bezette Oekraïense gebieden, en daarmee zou deelname aan de verkiezingen alleen al de Russische territoriale veroveringen legitimeren
Maak u ook geen illusies over Jabloko. De ideologische leider van de partij, Grigori Javlinski, heeft zich altijd bereid getoond compromissen met het Kremlin te sluiten. Jabloko heeft ook altijd geweigerd samen te werken met oppositieleider Aleksej Navalny, de belangrijkste criticus van het Kremlin, die door het regime vergiftigd werd. Daartegenover staat dat Jabloko de enige officieel erkende partij is die zich sinds 2014 tegen de oorlog en de agressie in Oekraïne heeft uitgesproken. Veel van haar leden staan vandaag de dag terecht of zitten vast.
Een ander deel van de huidige Russische oppositie vindt dat verkiezingen in Rusland, zelfs als die slechts op papier bestaan, een manier zijn om het ‘burgerlijk instinct’ te trainen en te stemmen op ‘elk alternatief voor Poetin’. Zo ging het eerder met Jekaterina Doentsova en Boris Nadezjdin bij de presidentsverkiezingen van 2024. Nu is Jabloko zo’n gemeenschappelijk symbool van protest geworden.
Jabloko-partijvoorzitter Nikolaj Rybakov tijdens de zitting in het Hooggerechtshof op 10 augustus. Foto: Jabloko
Kinderlijk politiek bewustzijn
Na de rechtszaak tegen Jabloko klonk het anti-oorlogsgeluid door het hele land. Waarom is dat van belang? In Rusland is het politieke instinct zeer zwak: veel mensen realiseren zich van hun geboorte tot hun oude dag niet dat ze aan politiek deelnemen. Ze denken dat ‘het Kremlin en Poetin aan politiek doen’. Noem het een kinderlijk bewustzijn. Vandaag de dag wenden diezelfde mensen zich, nu zij de oorlog aan den lijve ondervinden, tot Poetin met het verzoek ‘hier een einde aan te maken’. Van zulke mensen zijn er velen, maar hun houding kan niet politiek worden genoemd. Het is infantilisme. Het Kremlin houdt die naïviteit in stand, omdat deze mensen nooit overgaan tot politieke actie.
Maar als de anti-oorlogsoproep van ‘Jabloko’ en het infantiele protest van de bevolking samensmelten tot één beweging, wordt het linke soep voor het Kremlin. Derhalve heeft men in het Kremlin tot taak te voorkomen dat verschillende anti-oorlogshoudingen zich verenigen tot één geheel. Mogelijk was het Kremlin niet eens bang voor de percentages die Jabloko zou kunnen halen, maar meer voor het ontstaan van een effect van solidariteit in de samenleving. In het Kremlin voelde men dat er nog maar één stap nodig was tot er een consolidatie zou ontstaan van degenen die ‘oorlogsmoe’ zijn. En dat zijn miljoenen mensen.
Dat zou leiden tot een ‘Tsichanouskaja-effect’, dat we kennen uit de recente geschiedenis van Belarus, waar dictator Aleksandr Loekasjenko de verkiezingen in 2020 verloor van de ‘eenvoudige docent’ Sviatlana Tsichanouskaja, wier man vast zat in een Belarussische gevangenis (het regime van Loekasjenko erkende de uitslag uiteraard niet). Voor een samenleving onder een dictatuur doet het er niet zoveel toe rond wie men zich verenigt. Het belangrijkste is dat diegene ‘tegen het regime’ is. Elke kandidaat die zich tot kiezers richt met de slogan van een normaal en vreedzaam leven, is gevaarlijk voor de dictatuur.
Elke kandidaat die zich tot kiezers richt met de slogan van een normaal en vreedzaam leven, is gevaarlijk voor de dictatuur
Betekent dit dat het Kremlin nu alle concurrenten uit de weg zal ruimen? Ja, dat zou kunnen. Waarschijnlijk zal de volgende stap het verbieden van alle democratische partijen en van pacifisme als ideologie zijn. Maar hoe deze verkiezingscampagne ook eindigt, zij heeft al laten zien dat er in de Russische samenleving vraag is naar een anti-oorlogsboodschap. Het feit dat Jabloko in eerste instantie toestemming kreeg om aan de verkiezingen mee te doen en nu uit angst wordt verboden, onderstreept dat nog eens.
Een zelfverzekerde machthebber verandert de spelregels niet twee weken na zijn eigen besluit
Poetins regime is niet zeker van zijn zaak. Een sterke machthebber is niet bang om een zwakke partij te laten verliezen. Een zelfverzekerde machthebber verandert de spelregels niet twee weken na zijn eigen besluit. Voor regimes die zo nerveus zijn, is de ondergang doorgaans dichterbij dan ze zelf denken. Het mislukte experiment van het Kremlin heeft laten zien dat in de Russische samenleving geen ‘Donbas-consensus’ meer bestaat. Er is geen maatschappelijke steun voor de voortzetting van de oorlog — behalve dan in de veiligheidsdiensten, onder oude veteranen en huurlingen die voor geld vechten.
Jongeren die zich voor het gebouw van het Hooggerechtshof verzamelden om Jabloko te steunen, schreven op vellen papier: ‘Wij hebben Malaja Tokmatsjka niet nodig’ [klein dorpje in de Oekraïense regio Zaporizja waar het Russische leger zich op stukbeet, red.]. Ze steken de draak met de mislukte imperialistische politiek van het Kremlin en keren zich tegen territoriale veroveringen. Dat is in dezen het meest treurige nieuws voor het Kremlin.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
